نشست خبری طرح بررسی ساختار نظری و تجارب عملی داروسازی در آثار سلطانعلی گنابادی و تاثیر آن بر سنت داروسازی دوره صفویه
|
طرح تحقیقاتی " بررسی ساختار نظری و تجارب عملی داروسازی در آثار سلطانعلی گنابادی و تاثیر آن بر سنت داروسازی دوره صفویه " با سلام و احترام خودتان را معرفی بفرمایید و طرح انجام یافته را به اختصار شرح دهید؟ با سلام و عرض ادب، بنده دکتر فرزانه غفاری، عضو هیات علمی و استاد تمام دانشکده طب سنتی و مدیر گروه تاریخ پزشکی مرکز تحقیقات اخلاق و حقوق پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی هستم. اینجانب با همکاری آقای جمال رضایی اوریمی دانشجوی دکتری تخصصی (Ph.D) رشته تاریخ علوم پزشکی، طرح مصوب "بررسی ساختار نظری و تجارب عملی داروسازی در آثار سلطانعلی گنابادی و تاثیر آن بر سنت داروسازی دوره صفویه" را به انجام رساندم. در این پژوهش که به روش توصیفی-تحلیلی و با مطالعه کتابخانهای منابع تاریخی انجام شد، شرح حال، آثار علمی و اخلاق پزشکی در اندیشههای سلطانعلی گنابادی (پزشک برجسته اوایل دوره صفویه) مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان داد که گنابادی با تالیف آثاری همچون «دستورالعلاج»، «مقدمه دستورالعلاج» و «بحران»، نه تنها دانش پزشکی زمان خود را توسعه بخشید، بلکه با تکیه بر تجربیات چهلساله و استفاده از منابع معتبری چون قانون ابنسینا و ذخیره خوارزمشاهی، نقش مهمی در تداوم و گسترش سنت داروسازی و اخلاق پزشکی در دوره صفویه ایفا نمود.
به چه دلیل این طرح را انتخاب کردید و چه دغدغه هایی در کشور در این خصوص وجود دارد؟ دوره صفویه یکی از ادوار طلایی و در عین حال مغفولمانده در تاریخ پزشکی ایران است. دغدغه اصلی ما، غفلت از میراث ارزشمند پزشکان این دوره به ویژه در زمینه داروسازی و اخلاق حرفهای بود. متاسفانه در منابع علمی معاصر، کمتر به نقش سلطانعلی گنابادی به عنوان حلقه اتصال طب اسلامی-ایرانی با دوره صفویه و تاثیر آثار او بر سنت داروسازی مناطق دیگر (مانند هند و ماوراءالنهر) پرداخته شده است. همچنین با توجه به تاکید بر اهمیت و ضرورت طب ایرانی، بازیابی و معرفی این گنجینههای علمی که قرنها به عنوان منبع درسی استفاده میشدند، یک ضرورت ملی است. عدم توجه به این آثار، ما را از اصول عملی و تجارب بالینی ارزشمندی که میتواند در نوآوریهای دارویی امروز موثر باشد، محروم میکند.
با توجه به مطالعات و بررسی هایی که انجام داده اید، آیا تاکنون در آثار علمی به این موضوع توجه نشده است؟ در برخی فهرستهای نسخ خطی و مطالعات پراکنده تاریخ پزشکی به نام سلطانعلی گنابادی اشاره شده است، اما تاکنون مطالعه ای منسجم و تخصصی که به طور همزمان به سه محور «ساختار نظری داروسازی» (مبانی و منابع)، «تجارب عملی» (فرمولاسیونها و نسخ عملی) و «تاثیر بر سنت داروسازی صفویه» (انتشار نسخ و کاربرد آنها در مناطق دیگر) پرداخته باشد، انجام نشده بود. نوآوری این پژوهش در این است که نشان داد کتاب دستورالعلاج نه فقط یک متن تئوری، بلکه یک راهنمای عملی درمانی بوده که با استفاده از منابع یونانی (جالینوس، بقراط) و ایرانی (ابن سینا، جرجانی) و تاکید بر تجربه شخصی گنابادی، بیش از 30 نسخه خطی از آن در کتابخانههای ایران، پاکستان، هند و روسیه پراکنده شده و تا قرن 19 میلادی نیز در هند به چاپ سنگی رسیده است. این وسعت انتشار، نشانگر تاثیر عمیق این اثر بر سنت داروسازی فراتر از مرزهای ایران است.
با توجه به اینکه طرح شما به طور خاص مسئله «ساختار نظری و تجارب عملی داروسازی» را مورد توجه قرار داده است، لطفاً بیان نمایید که چگونه میتوان از این یافتهها برای تقویت طب ایرانی استفاده کرد؟ بر اساس یافتههای این پژوهش و با اقتباس از شیوه گنابادی، راهکارهای زیر برای احیای سنت داروسازی و ارتقای طب ایرانی پیشنهاد میشود:
با کمال تشکر از مرکز تحقیقات اخلاق و حقوق پزشکی، این پژوهش نشان داد هویت علمی ایران در دوره صفویه نه افول، بلکه تداوم بالنده طب ایرانی-اسلامی با ویژگی «تجربهگرایی عملی» و «اخلاقمداری» بوده است. سلطانعلی گنابادی به ما میآموزد که یک پزشک داروساز باید هم «حکیم حاذق» باشد (توانایی استفاده از منابع کهن و کاربرد تجارب دانشمندان پیش از خود البته با نگاه ناقدانه و محققانه) و هم متواضع و متعهد به اخلاق. آنچه که می توان به پژوهشگران جوان توصیه نمود این است که صرفاً به ترجمه متون طب یونانی یا آثار رازی و جرجانی و ابن سینا اکتفا نکنند، بلکه میراث ارزشمند دورههای بعدی مانند صفویه را نیز که حاوی سالها تجربه عملی در درمان بیماریهای رایج آن عصر است، مورد واکاوی و بازخوانی انتقادی قرار دهند؛ چرا که این میراث، راه حل برخی از چالشهای درمانی امروز را در خود دارد. با احترام - دکتر فرزانه غفاری |
نظر